Michel Sima – ze Słonimia do Paryża. Życie i twórczość zapoznanego artysty

Abstract

Niniejsza rozprawa jest próbą stworzenia pierwszej naukowej monografii Michała Smajewskiego (Michel Sima) – rzeźbiarza, ceramika i fotografa tworzącego w środowisku paryskiej awangardy. Jej celem jest również przybliżenie odbiorcy różnych dziedzin jego aktywności oraz wskazanie i omówienie najważniejszych zagadnień artystycznych poruszanych przez Simę. Rozprawa została napisana w odniesieniu do różnych perspektywy metodologicznych zakorzenionych zarówno w tradycyjnym, jak i współczesnym spojrzeniu na sztukę. Mimo znaczących różnic występujących w przyjętych metodach mają one również wspólne elementy, które są istotne z punktu widzenia badań nad biografią i dorobkiem artysty. Przyjęcie określonych metodologii warunkowane jest materiałem źródłowym. W polskiej literaturze przedmiotu, mimo bogatych badań, dotyczących działalności artystów na obczyźnie, nazwisko Smajewskiego nie występuje wcale, we Francji pojawia się impresyjnie w literaturze popularnej oraz na rynku galeryjno-wystawienniczym. Fakty dotyczące życia i twórczości artysty są wypełnione brakami, które dotyczą podstawowych informacji, dlatego niezbędne stało się przeprowadzenie licznych kwerend obejmujących archiwa, biblioteki oraz muzea w Polsce, oraz we Francji. Kluczową rolę odegrały badania w Archiwum Rodziny Smajewskich (Tauries). Materiały w nim zgromadzone stanowią jedno z fundamentalnych źródeł wiedzy dla niniejszej rozprawy, jednocześnie zostały one poddane analizie merytorycznej oraz porównawczej z innymi źródłami. Pozwoliło to na ustalenie podstawowych faktów biograficznych, uzupełnienie licznych cartes balanches oraz na rewizję informacji podawanych w istniejącej literaturze. Prezentowana rozprawa składa się z czterech rozdziałów, w pierwszym podejmuje założenia metodologiczne, odwołując się do myśli Giorgio Vasariego, Erwina Panofskiego, Waltera Benjamina, Philippe’a Lejeunea, Hansa Beltinga, Mieke Bal czy Georges’a Didi-Huberama. Rozdział drugi poświęcony jest życiu oraz działalności artystycznej Simy, ma na celu usytuowanie artysty w kontekście epoki oraz zarysowanie najważniejszych wydarzeń i nurtów związanych z jego życiem i działalnością. Zostaje on podzielony na dwa okresy francuskie oraz wojnę, która wiązała się dla Michela Simy z pobytem w Blechhammer. Podejmuje takie zagadnienia jak: kształtowanie się prawicowych partii politycznych, antropologia rasowa, działalność z École de Paris, rozwój rynku galeryjnego czy sztuka zdegenerowana. Rozdział trzeci dotyczy twórczych dialogów, które rodzą się dzięki reminiscencji licznych nurtów artystycznych XX wieku w twórczości Smajewskiego. Podjęto takie zagadnienia jak: antytradycjonalizm, neoklasycyzm, kształtująca się po zakończeniu I wojny światowej idea retour à l’ordre, czy „sztuka prymitywna”. W ostatnim, czwartym rozdziale omawiam działalność fotograficzną Michela Simy. Podejmuję rozważania dotyczące fotografii dokumentalnej (portretowej, społecznej, humanistycznej) oraz artystycznej. Smajewski w swoich działaniach, oscylujących miedzy rzeźbą, ceramiką a fotografią, poszukiwał własnej artystycznej drogi wśród wielu koncepcji estetycznych i ideowych. Towarzyszami tej podróży byli dlań artyści tej miary, co Paul Éluard, Max Ernst, Pablo Picasso czy Jean Cocteau. To obok nich pracował nad indywidualnym podejściem do kanonów i przewartościowaniem tradycji. Usytuowanie w paryskim środowisku, w okresie od lat 30. do 60. XX wieku, umożliwiło mu dokumentowanie zachodzących wówczas zmian artystycznych, społecznych oraz politycznych. Niniejsza praca ma na celu przywrócić pamięć nazwiska artysty, tworzącego wśród kanonicznych twórców dwudziestolecia międzywojennego. Stanowi ona jedynie punkt wyjścia dla dalszych badań poświęconych Michałowi Smajewskiemu.This dissertation is an attempt to create the first scientific monograph of Michał Smajewski (Michel Sima) – a sculptor, ceramicist and photographer working in the circles of the Parisian avant-garde. It also aims to familiarise the reader with various fields of Sima’s activity and to identify and discuss the most important artistic issues raised by him. The dissertation was written with reference to various methodological perspectives rooted in both traditional and contemporary perspectives on art. Despite significant differences in the adopted methods, there are also common elements that are important from the point of view of research into the artist’s biography and body of work. The adoption of specific methodologies was based on the source material. In Polish source literature, despite extensive research into the activities of artists abroad, Smajewski’s name does not appear at all; whereas in France he emerges impressionistically in popular literature and on the gallery and exhibition market. The circumstances of the artist’s life and work are filled with gaps in basic information, which is why it became necessary to carry out numerous searches in archives, libraries and museums in Poland and France. Research at the Smajewski Family Archives (Tauries) played a key role here. The materials collected in the family archive constitute one of the fundamental sources of knowledge for this dissertation, at the same time they have been subjected to substantive analysis and comparative analysis with other sources. This made it possible to establish basic biographical facts, to fill numerous cartes balanches and to revise information given in existing literature. The dissertation presented here consists of four chapters, the first of which talks about methodological assumptions, referring to the thought of Giorgio Vasari, Erwin Panofsky, Walter Benjamin, Philippe Lejeune, Hans Belting, Mieke Bal and Georges Didi-Huberam. The second chapter is devoted to Sima’s life and artistic activity, with the aim of placing the artist in the epoch context and outlining the major events and trends associated with his life and work. It is divided into two French periods and the war, which for Michel Sima involved a stay in Blechhammer. It addresses issues such as the formation of right-wing political parties, racial anthropology, activity with the École de Paris, development of the gallery market and degenerate art. The third chapter deals with creative dialogues that arise from the reminiscences of numerous artistic trends of the 20th century in Smajewski’s work. Issues such as anti-traditionalism, neoclassicism, the idea of retour à l'ordre, which emerged after the end of the First World War, and “primitive art” were addressed. The final, fourth chapter, discusses Michel Sima’s photographic activities, engaging in considerations relating to documentary (portrait, social, humanistic) and artistic photography. In his activities, oscillating between sculpture, ceramics and photography, Michał Smajewski sought his own artistic path among multiple aesthetic and ideological concepts. His companions on this journey were artists such as Paul Éluard, Max Ernst, Pablo Picasso and Jean Cocteau. It was alongside them that he worked on his individual approach to the canon and on reevaluation of tradition. Being situated in the Parisian environment from the 1930s to the 1960s enabled him to document the artistic, social and political changes of the time. This work aims to restore the memory of the artist, who worked among the canonical artists of the interwar period. It serves only as a starting point for further research devoted to Michał Smajewski.