Straty archiwaliów diecezji kieleckiej w latach 1939-1945

Abstract

Straty akt diecezji kieleckiej w czasie drugiej wojny światowej zostały oszacowane na podstawie źródeł archiwalnych podanych krytyce oraz uzupełnieniu danych poprzez przywołanie literatury. Kuria Diecezjalna w Kielcach straciła poprzez spalenie akta 576 kapłanów obejmujące 192 fascykuły. Zniszczono głównie aktualne akta dwudziestowieczne księży żyjących. Strata kadrowa Archiwum Diecezjalnego w Kielcach to osoba ks. Franciszka Mazurka wywiezionego i uśmierconego w niemieckim obozie koncentracyjnym. Ks. F. Mazurek był pierwszym organizatorem nowoutworzonej instytucji. Po jego śmierci pod naciskiem władz okupacyjnych wywieziono również zasób Archiwum Diecezjalnego w Kielcach z kurii do klasztoru na Karczówce w Kiecach. Straty archiwów parafialnych dotyczyły archiwaliów staropolskich oraz akt dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecznych. Archiwa parafialne złożone były ze zbioru ksiąg metrykalnych oraz pozostałych akt nazywanych w źródłach „aktami parafialnymi”, które były w praktyce aktami niemetrykalnymi. Największe straty w archiwach parafialnych na ternie diecezji wystąpiły w parafiach, które były bezpośrednim teatrem działań wojennych. W Parafiach Szydłów, Stopnica, Oleśnica, Pacanów, Lisów i Skalbmierz zniszczone zostały akta staropolskie oraz dziewiętnastowieczne i współczesne. Parafie te utraciły szereg źródeł niemetrykalnych sięgających epoki staropolskiej. Wśród wymienionych Parafia Pacanów odznaczała się wyjątkowo bogatym zasobem źródeł niemetrykalnych z okresu XVII i XVIII wieku oraz dziewiętnastowiecznych. Całkowicie zniszczone zostały akta Parafii Kargów. Jednak w tej parafii nie było przed zniszczeniem staropolskich akt metrykalnych. W Parafii Tuczępy utracone zostały metrykalia staropolskie; zachowały się metrykalia dziewiętnastowieczne, jednak zdekompletowane. W parafiach Świniary Zborówek i Potok utracone zostały akta parafialne -niemetrykalne, akta metrykalne od czasów staropolskich ocalały jednak zdekompletowane. Straty mniejszych rozmiarów, zdekompletowanie i rozproszenie zasobu dotyczy parafii Koniecpol, Goleniowy, Kurzelów i Chęciny. Dziś zasób tych instytucji znajduje się archiwach parafialnych, archiwum diecezjalnym, instytucjach państwowych oraz zapewne w rękach prywatnych. Staropolskie metrykalia z Koniecpola, Goleniów i Kurzelowa częściowo ocalały poprzez działalność instytucji państwowych. Obecnie księgi metrykalne z Koniecpola przechowywane są w Archiwum Państwowym w Kielcach, księgi metrykalne z Kurzelowa w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Józefa Piłsudskiego w Łodzi, księga metrykalna z Goleniów w Archiwum Państwowym w Częstochowie. Straty mniejszych rozmiarów i dotyczące akt kancelaryjnych nie mających wówczas statusu archiwalnego dotyczą parafii: Proszowice, Bodzentyn, Daleszyce, Słupia k. Jędrzejowa, Rokitno, Chrząstów, Kluczewsko, Krasocin, Szczekociny, Obiechów, Wodzisław, Małogoszcz, Jurków, Kielce – Parafia Niepokalanego Serca Matki Boże, Białogon, Masłów, Suków, Gnojno, Chrząstów, Kluczewsko, Rokitno, Brzeziny, Masłów, Krasocin, Białogon i in. Losy wojny doprowadziły do utraty archiwaliów zniszczonych w działaniach wojennych i w chaosie przemarszu wojsk sowieckich. W alternatywnym wyniku wojny przez archiwaliami kieleckim jawiło się widmo zagrożenia niemieckim rabunkiem.

The losses of the Kielce dioceses archives during World War II were estimated on the basis of archival sources that were critically examined and supplemented with data from the literature. The Diocesan Curia in Kielce lost the files of 576 priests, comprising 192 fascicles, which were burned. Most of the files destroyed were 20-th century files of living priests. The loss of personnel at the Diocesan Archives in Kielce was the death of Fr. Franciszek Mazurek, who was deported and killed in a German concentration camp, and who was the first organizer of the newly created institution. After his death, under pressure from the occupation authorities, the resources of the Diocesan Archives in Kielce were also transported from the curia to the monastery in Karczówka in Kielce. The losses of parish archives consisted of a collection of registry books and other records, referred to in sources as "parish records", which in practice were non-registry records. The greatest losses in the parish archives in the dioceses occurred in parishes that were directly affected by the war. In the parishes of Szydłów, Stopnica, Oleśnica, Pacanów, Lisów and Skalbmierz, ancient Polish, 19-th century, and contemporary records were destroyed. These parishes lost a number of non-registry sources dating back to the ancient Polish era. Among those mentioned, the parish of Pacanów was distinguished by its exceptionally rich collection of non-metric sources from the 17th, 18th and 19th centuries. The records of the parish of Kargów were completely destroyed. However, this parish did not have any ancient Polish metric records before the destruction. In the parish of Tuczępy, ancient Polish records were lost; 19-th century records have been preserved, but they are incomplete. In the parishes of Świniary, Zborówek and Potok, non-metric parish records were lost, while mteric records from ancient Polish times survived, albeit incomplete. Smaller losses, incompletness, and dispersion of resources affected the parishes of Koniecpol, Goleniowy, Kurzelów and Chęciny. Today, the resourcces of these institutions are located in parish archives, diocesan archives, state institutions, and probably in private hands. Ancient Polish records from Koniecpol, Goleniów and Kurzelów have been partially preserved thanks to the activities of state institutions. Currently, the registry books from Kurzelów in the Józef Piłsudzki Provincial and Municipal Public Library in Łódź, and the registry books from Goleniów in the State Archives in Częstochowa. Smaller losses concerning office files that did not have archival status at the time concern the parishes of Proszowice, Bodzentyn, Daleszyce, Słupia near Jędrzejów, Rokitno, Chrząstów, Kluczewsko, Krasocin, Szczekociny, Obiechców, Wodzisław, Małogosz, Jurków, Kielce - the parish of the Immaculate Heart of the Mother of God, Białogon, Masłów, Suków, Gnojno, Chrząstów, Kluczewsko, Rokitno, Brzeziny, Masłów, Krasoin, Białogon and others. The fate of the war led to the loss of archives destroyed in military operations and in the chaos of the Soviet army's passage. In an alternative outcome of the war, the Kielce archives faced the threat of German looting.