Wojenne straty materialne polskiej prowincji redemptorystów w latach 1939-1945 na przykładzie klasztorów w Toruniu i Warszawie

Abstract

Niniejszy artykuł prezentuje straty materialne dwóch spośród ośmiu erygowanych przed wybuchem II wojny świtowej klasztorów polskich redemptorystów. Wśród nich pierwszym obiektem niemieckiej rekwizycji był dom na toruńskich Bielanach, stanowiący również siedzibą juwenatu, czyli niższego seminarium duchownego polskich redemptorystów. Klasztor w Toruniu został poddany całkowitej rekwizycji przez Niemców już w pierwszych dniach wojny obronnej, a wywłaszczenie redemptorystów było precedensowym przykładem nowej sytuacji majątkowej, w jakiej znalazł się Kościół na Pomorzu, wcielonym do Rzeszy. Stan trwającej ponad cztery lata konfiskaty klasztoru toruńskiego został przez niemieckie władze usankcjonowany bezprawnymi aktami okupacyjnej administracji. Dzieła zniszczenia wewnętrznej struktury klasztoru, a przede wszystkim biblioteki i wyposażenia gimnazjalnych pracowni toruńskiego juwenatu, dopełnili żołnierze sowieccy po wyparciu z miasta Niemców od lutego do kwietnia 1945 roku. W archiwach państwowych i zakonnych zachowały się szczegółowe rejestry i kwestionariusze poniesionych przez toruńskich redemptorystów szkód wojennych. Drugim przykładem wojennej hekatomby dla Polskiej Prowincji Redemptorystów są losy klasztoru i kościoła na warszawskiej Woli, przy ul. Karolkowej. Ta placówka nie została doświadczona stratami przez cały okres wojny, aż do tragicznych wydarzeń 5-6 sierpnia 1944 roku, kiedy to podczas tzw. rzezi Woli Niemcy dokonali masowej egzekucji całej wspólnoty warszawskich redemptorystów. Ich los podzielił w następnych tygodniach zarówno klasztor, jak i kościół pw. św. Klemensa Hofbauera. Zostały one bowiem przez Niemców ograbione i niemal doszczętnie spalone. Skalę zniszczeń warszawskiej fundacji obrazują dobitnie prace rekonstrukcyjne prowadzone w latach 1945-1946 pod egidą Biura Odbudowy Stolicy.

This article presents the material losses of two of the eight Polish Redemptorist monasteries erected before the outbreak of World War II. Among them, the first object of German requisition was a house in Toruń’s Bielany district, which was also the seat of the Juvenile Seminary, the lower seminary of the Polish Redemptorists. The monastery in Toruń was subjected to total requisition by the Germans in the very first days of the defensive war, and the expropriation of the Redemptorists was a precedent example of the new property situation in which the Church found itself in Pomerania that was incorporated into the Reich. The state of confiscation of the Toruń monastery, which lasted more than four years, was sanctioned by the German authorities by unlawful acts of the occupation administration. The destruction the internal structure of the monastery, and above all the library and equipment of the grammar school studios of the Toruń Juvenile Hall, was finalised by Soviet soldiers after the Germans were driven out of the city from February to April 1945. Detailed records and questionnaires of the war damage suffered by the Redemptorists of Toruń have been preserved in state and monastic archives. A second example of wartime hecatomb for the Polish Redemptorist Province is the fate of the monastery and church in Warsaw’s Wola district, on Karolkowa Street. This religious centre suffered no losses throughout the war, until the tragic events of 5–6 August, 1944, when the Germans carried out a mass execution of the entire community of Warsaw Redemptorists during the so-called Wola massacre. The same fate befell in the following weeks on the monastery and St Clement Hofbauer Church, as they were looted and almost completely burned by the Germans. The scale of the destruction of the Warsaw foundation is vividly illustrated by the reconstruction work carried out in 1945–1946 under the aegis of the Capital Reconstruction Bureau.