Struktura i organizacja Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w województwie poznańskim w okresie nowożytnym

Abstract

Celem niniejszej dysertacji jest przedstawienie rozwoju struktur i organizacji Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, nazywanego również Kościołem luterańskim, który rozwijał się na terenie dawnego województwa poznańskiego w XVI i XVII w. W pracy skupiono się na omówieniu procesu instytucjonalizacji Kościoła luterańskiego na przestrzeni 162 lat, w jego wymiarze terytorialnym i prawnym. Badanie historii ustroju pierwotnego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego na terenie województwa poznańskiego polegało na próbie zlokalizowania ośrodków decyzyjnych na każdym szczeblu struktury organizacyjnej i terytorialnej oraz ujęciu sposobów, w jaki wpływały one na organizację życia kościelnego i funkcjonowanie wspólnot wyznaniowych (zborów). Analizie tego zagadnienia poświęcona jest zdecydowana większość pracy. Ramy czasowe badań obejmują lata 1530-1692. Początek tego okresu wyznacza pojawienie się pierwszych gmin wyznaniowych, a jego koniec - zakończenie procesu budowania struktur Kościoła luterańskiego i jego działania, jako w pełni uformowanej instytucji. Dysertacja składa się ze wstępu, czterech rozdziałów, podsumowania oraz aneksu. Wstęp stanowi prezentację problemu badawczego oraz celu rozprawy. Dotychczasowy stan badań nad historią Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego prowincji wielkopolskiej pozwala stwierdzić, że na tle innych luterańskich organizacji kościelnych w pozostałych częściach Korony do XVII w. był on najliczniejszy i relatywnie najlepiej zorganizowany. Mimo że budowę Kościoła luterańskiego próbowano oprzeć na wzorcach niemieckich obecnych w Saksonii lub Prusach Książęcych to wielkopolska Jednota wypracowała własny model organizacji i struktur, w którym synod i urzędnicy kościelni sprawowali zarząd nad całym Kościołem, zachowując przy tym sporą autonomię wobec pozostałych Kościołów luterańskich w Koronie i krajach ościennych.

The purpose of this dissertation is to present the development of the structures and organisation of the Evangelical Lutheran Church, also called the Lutheran Church, which developed in the territory of the former Poznań Province in the 16th and 17th centuries. The paper focuses on discussing the process of institutionalisation of the Lutheran Church over a period of 162 years, in its territorial and legal dimensions. Studies on the history of the system of the early Evangelical Church of Augsburg in the Poznański voivodeship consisted in an attempt to locate the decision-making centres at each level of the organisational and territorial structure and to capture the ways in which they influenced the organisation of church life and the functioning of religious communities (churches). The vast majority of the work is devoted to the analysis of this issue. The timeframe of the research covers the years 1530-1692. The beginning of this period is marked by the emergence of the first denominational communes and its end by the completion of the process of building the structures of the Lutheran Church and its operation as a frilly formed institution. The dissertation consists of an introduction, four chapters, a conclusion and an appendix. The state of research so far into the history of the Evangelical Lutheran Church of the Province of Greater Poland allows us to conclude that, against the background of other Lutheran church organisations in the rest of the Crown until the 17th century, it was the most numerous and relatively best organised. Although the construction of the Lutheran Church attempted to be based on German models that was presented in Saxony or Ducal Prussia, the Unitarian Church of Greater Poland developed its own model of organisation and structures, in which the synod and church officials exercised management over the whole church, while retaining a considerable autonomy from the other Lutheran Churches in the Crown and neighbouring countries.