Wizerunki biblijnej Judyty w literaturze staropolskiej

Abstract

Motyw biblijnej Judyty, bardzo popularny w literaturze europejskiego średniowiecza, a jeszcze bardziej – renesansu i baroku, nie wzbudzał dotąd większego zainteresowania badaczy, zajmujących się literaturą staropolską. Jedynym bardziej szczegółowym opracowaniem na temat pogromczyni Holofernesa w literaturze polskich wieków dawnych jest przeglądowe studium Mirosława Lenarta (Kilka uwag o „Judyty mężności krwawej‖ w kulturze staropolskiej, [w:] Per Jan Ślaski. Scritti offerti da magiaristi, polonisti, slavisti Italiami, red. A. Ceccherelli, D. Gheno, A. Litwornia, M. Piacentini, AM Raffo, Padova 2005, s. 237-254). Niniejsza rozprawa ma na celu wypełnienie tej luki. Rozprawa podzielona została na trzy główne części. Pierwszy rozdział dysertacji dotyczy samej Księgi Judyty i jej chrześcijańskiej egzegezy. W tekstach patrystycznych z pierwszych wieków chrześcijaństwa Judyta stanowiła najczęściej przykład doskonałej miłości i wiary. Pewne przesunięcie akcentów w postrzeganiu pogromczyni Holofernesa nastąpiło w IV wieku – zaczęto wtedy przedstawiać ją przede wszystkim jako wzór wdowiej czystości i ascezy. W Judycie widziano także zapowiedź triumfującego Kościoła. Postrzeganie zwycięskiej wdowy z Betulii jako typu Matki Bożej pojawiło się stosunkowo późno. W drugim rozdziale pracy opisano wizerunki biblijnej Judyty w prozie polskiego średniowiecza, renesansu i baroku. Część ta ma strukturę dwudzielną. W pierwszej omówiono dwie najstarsze polskie opowieści oparte na fabule zaczerpniętej z Księgi Judyty, nieopisane dotąd dokładniej w literaturze przedmiotu, to jest Historyję o Judyt (stanowiącą uproszczony przekład biblijnego tekstu) oraz Historyję Judyt paniej a wdowy cnotliwej [...] (której autor podaje tekst Księgi Judyty w gawędziarski sposób, nie stroniąc od interpolacji), a ponadto Żywot Judyty wdowy z Żywotów świętych […] księdza Piotra Skargi. Druga część rozdziału dotyczy wizerunków biblijnej Judyty w staropolskiej prozie normatywnej, przede wszystkim w Źwierciadle Mikołaja Reja, gdzie poważna biblijna wdowa zostaje wyposażone w swojskie rysy krewkiej ziemianki staropolskiej. W dalszej kolejności przedstawiono Judytę jako model parenetyczny w deklamacjach oracjach i kazaniach. W prozie literatury staropolskiej silnie obecne są zakorzenione w tradycji patrystycznej tropy egzegetyczne związane z Judytą. Pojawia się też nowe ujęcie motywu – historia pobożnej wdowy zostaje w wieku XVI wykorzystana jako argument w sporze religijnym o prawidłowy post. Trzeci, najdłuższy rozdział dysertacji przedstawia wizerunki Judyty w staropolskich dramatach i w poezji – przede wszystkim w poezji epickiej. Niewiele wiadomo o niezachowanych staropolskich dziełach dramatycznych inspirowanych Księgą Judyty. Sumariusz opery, wystawionej w 1635 roku na dworze króla Władysława IV Wazy, zdaje się jednak zaświadczać o nowatorstwie i dobrej znajomości ówczesnej sceny historycznej przez dramaturgów ówczesnej Rzeczpospolitej. W podrozdziale poświęconym poezji omówiono pokrótce utwory w całości poświęcone Judycie (głównie fraszki – Reja i Otwinowskiego). Najwięcej miejsca poświęcono trzem staropolskim poematom epickim, których fabuła została oparta w całości na biblijnej Księdze Judyty – Iudith Rafała Leszczyńskiego, Judycie Wacława Potockiego oraz Księgom Judyt, przypisywanym dotąd Janowi Kajetanowi Jabłonowskiemu (autorstwo to zostaje jednak w niniejszej pracy zakwestionowane i przydzielone Janowi Stanisławowi Jabłonowskiemu). Polscy epicy starają się wiernie podążać za słowem Pisma Świętego i nie malują zbyt śmiałych obrazów pięknego ciała Judith, jak uczynił to Du Bartas we poemacie La Judit. Najbogatszy pod tym względem jest wiersz Jabłonowskiego, który zresztą najusilniej ze wszystkich trzech epików stara się przekonać czytelnika, że w żaden sposób nie upiększa Pisma Świętego. Rozprawę zamykają uwagi na temat odniesień do historii betulijskiej wdowy w twórczości poetów po potopie szwedzkim, gdzie wyraźnie rysuje się analogia pogromczyni Holofernesa-broniąca Rzeczpospolitej Maryja. Obszernie omówiono w tym miejscu także inspirowaną biblijną księgą kreację Lidory jako nowej Judyty w Obleżeniu Jasnej Góry Częstochowskiej.The theme of Judith, very popular in the medieval and especially early modern European literature, did not yet attract much attention of Polish researchers. The only more detailed study of the motive in Old Polish Literature is an article by Mirosław Lenart (Kilka uwag o „Judyty mężności krwawej‖ w kulturze staropolskiej, [w:] Per Jan Ślaski. Scritti offerti da magiaristi, polonisti, slavisti Italiami, red. A. Ceccherelli, D. Gheno, A. Litwornia, M. Piacentini, A.M. Raffo, Padova 2005, s. 237- 254). This dissertation aims to fill this gap. The work is divided into three main parts. The first, introductory part concerns the Book of Judith itself and its Christian exegesis. Patristic texts from the first centuries of Christianity describe Judith as a model of perfect love and faith. The emphasis was shifted somewhat in the fourth century, when the brave widow began to be portrayed as a model of the widow's purity and asceticism. A prediction of a triumphant Church was also seen in Judith. The perception of the victorious widow from Betulia as a type of the Virgin Mary emerged relatively late. The second part of the work describes the images of biblical Judith in the prose of the Polish Middle Ages, Renaissance and Baroque. This chapter has a bipartite structure. The first part discusses the two oldest Polish stories based on a plot taken from the Book of Judith, not yet sufficiently described in the literature on the subject (Historyja o Judyt – a simplified translation of the biblical text and Historyja Judyt paniej a wdowy cnotliwej [...] – an interpolated version of the Book of Judith, conveyed in a storytelling way), and also Żywot Judyty wdowy from priest Piotr Skarga‟s popular hagiographic collection Żywoty świętych […]. The second part concerns the images of biblical Judith in Old Polish normative prose, first of all in Źwierciadło by Mikołaj Rej, where the dignified biblical widow was depicted in the shape of an energic Polish landlady. Subseqently the portraits of Judith as a parenetic model in the Old Polish declamation, orations and sermons are depicted. In the prose of Old Polish literature exegetical tropes related to Judith, established in the patristic tradition, are strongly present. New circumstances cause a new treatment of the theme – the history of the pious widow is used as an argument in a religious dispute, especially in the context of fasting. The third, longest chapter presents images of Judith in the Old Polish dramas and poetry – primarily epic poetry. Not much is known about the unpreserved dramatic works that were inspired by the Book of Judith. The preserved summary of an opera, staged at the court of king Władysław IV Vasa, seems to testify to a modern approach and a good knowledge of the historical scene of the time. In the subsection on poetry, works entirely devoted to Judith are briefly discussed (mainly the epigrams – by Rej and Otwinowski). Afterwards, three Old Polish epic poems are presented, the plot of which is based on the biblical Book of Judith – Iudith by Rafał Leszczyński, Judyta by Wacław Potocki and Księgi Judyt, attributed so far to Jan Kajetan Jabłonowski (but in fact the work of Jan Stanisław Jabłonowski, as is argued in the present dissertation). Polish epics try to faithfully follow the word of Scripture and do not paint too daring images of Judith's beautiful body, as Du Bartas did in his French poem. The richest in this respect is Jabłonowski's poem, which, as a matter of fact, tries to convince the reader the most that it does not embellish the Holy Scriptures in any way. At the end of this dissertation are considered the depiction of Judith in the works of poets after the Swedish Deluge, where the victorious widow is presented as Mary, and also the creation of Lidora as a new Judith in Obleżenie Jasnej Góry Częstochowskiej.