Roczniki Nauk Społecznych, 2026, T. 54, nr 1: Wielowymiarowe wyzwania bezpieczeństwa
Permanent URI for this collectionhttps://hdl.handle.net/20.500.12153/9497
Browse
Recent Submissions
listelement.badge.dso-type Item , Dylematy z klasyfikowaniem zadań wykonywanych na rzecz ochrony ludności (obrony cywilnej) w czasie wojny(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Wojciszko, MariuszPrzegląd dotychczas obowiązujących strategii bezpieczeństwa narodowego i strategii obronności w Polsce umożliwia zapoznanie się z oficjalnymi głównymi kierunkami działań części pozamilitarnej systemu obronnego państwa. Należy do nich zapewnienie na wypadek zewnętrznego zagrożenia militarnego i wojny: wsparcia wojsk własnych i sojuszniczych prowadzących operację obronną na terytorium RP; ciągłości funkcjonowania struktur państwa; warunków bytowych i przetrwania ludności cywilnej. Takie przedstawienie funkcji podsystemu pozamilitarnego systemu obronnego państwa, sytuuje zadania na rzecz zapewnienia warunków bytowych i przetrwania ludności cywilnej w kategorii zadań obronnych. Postawić warto zatem pytanie, czy zadania w zakresie zapewnienia warunków bytowych i przetrwania ludności cywilnej mieszczą się w sferze ściśle obronnej, w obrębie której identyfikowane są zadania obronne? A review of Poland’s national security and defense strategies to date makes it possible to get acquainted with the official main directions of the activities of the non-military part of the state defense system. These include ensuring in the event of an external military threat and war: support of own troops and allied troops conducting a defensive operation on the territory of the Republic of Poland; continuity of the functioning of state structures; living conditions and survival of the civilian population. Such a presentation of the functions of the non-military subsystem of the of the state defense system, situates the tasks for ensuring living conditions and survival of the civilian population in the category of defense tasks. Therefore, it is worth posing the question of whether the tasks for ensuring the livelihood and survival of the civilian population fall within the strictly defense sphere, within which defense tasks are identified?listelement.badge.dso-type Item , Budowa lokalnego systemu ochrony ludności i obrony cywilnej z wykorzystaniem zasobów Ochotniczych Straży Pożarnych(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Skrabacz, AleksandraOchotnicze straże pożarne funkcjonujące na poziomie samorządu gminnego są gwarantem akceptowanego poziomu bezpieczeństwa władz i społeczności lokalnej. Potencjał, którym dysponują społeczne jednostki ochrony przeciwpożarowej, w tym kadrowy, organizacyjny i operacyjny, jest wykorzystywany w działaniach ratowniczych, edukacyjno-kulturalnych i profilaktycznych. Te atrybuty ochotniczych straży pożarnych zadecydowały, że zostały one włączone jako podmioty do sytemu ochrony ludności i obrony cywilnej. W celu prawidłowej realizacji szerokiego katalogu zadań, które są nałożone na OSP, niezbędna jest współpraca organów gminy, jednostek ratowniczych PSP oraz mieszkańców, którzy zasilają szeregi drużyn OSP. W artykule dokonano analizy ilościowej i jakościowej potencjału jednostek OSP, wraz ze wskazaniem tych wyzwań (w kontekście zagrożeń i szans), które w perspektywie najbliższych lat mogą wpłynąć na funkcjonowania ochotniczych podmiotów ratowniczych w systemie ochrony ludności na poziomie lokalnym. Voluntary fire brigades operating at the municipal level guarantee an acceptable level of safety for local authorities and communities. The potential of community fire protection units, including their human, organizational, and operational resources, is utilized in rescue, educational-cultural, and preventive activities. These features of volunteer fire brigades have enabled their inclusion as entities in the civil protection and civil defence system. In order to properly carry out the wide range of tasks assigned to voluntary fire brigades, it is necessary to cooperate with municipal authorities, state fire service units, and residents who join the ranks of voluntary fire brigades. The article offers a quantitative and qualitative analysis of the potential of volunteer fire brigades, pointing to challenges (in terms of threats and opportunities) that may affect the functioning of volunteer rescue services in the civil protection system at the local level in the years to come.listelement.badge.dso-type Item , Zwycięstwo jako kryterium zakończenia konfliktu(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Banasik, MirosławCelem badań było wyjaśnienie wybranych aspektów teorii i praktyki odnoszenia zwycięstwa rozpatrywanego w kontekście zakończenia konfliktu. Do rozwiązania problemów badawczych zastosowano podejście systemowe oraz metody analizy i krytyki literatury oraz studium przypadków. Ustalono, że w teorii i praktyce napotyka się trudności definiowania zwycięstwa w związku ze zmieniającym się charakterem współczesnych konfliktów, które rzadko kończą się trwałym sukcesem lub przegraną. Zwycięstwo jest wysoce uniwersalnym i generalizującym pojęciem. Należy je rozpatrywać w kategoriach zapewnienia trwałego pokoju po zakończonym konflikcie, tj. wykraczających poza sukces militarny. We współczesnych konfliktach prowadzonych poniżej progu wojny zwycięstwo można osiągnąć poprzez prowadzenie asymetrycznych kampanii politycznych, gospodarczych, informacyjnych i ekologicznych w formie działań niebezpośrednich, głównie przy użyciu środków niemilitarnych. Nie oznacza to jednak, że osiągnięcie zwycięstwa bez wyeliminowania pierwotnych źródeł konfliktu, w sposób automatyczny doprowadzi do jego zakończenia. The aim of the research was to explain selected aspects of the theory and practice of winning considered in the context of ending a conflict. A systemic approach was used to solve the research problems, along with methods of analysis and criticism of literature and case studies. It was established that in theory and practice, there are difficulties in defining victory due to the changing nature of contemporary conflicts, which rarely end in lasting success or defeat. Victory is a highly universal and generalizing concept. It should be considered in terms of ensuring lasting peace after the end of a conflict, i.e., going beyond military success. In contemporary conflicts below the threshold of war, victory can be achieved through asymmetric political, economic, informational, and environmental campaigns in the form of indirect actions, mainly using non-military means. However, this does not mean that achieving victory without eliminating the root causes of the conflict will automatically lead to its end.listelement.badge.dso-type Item , Operacje niekinetyczne jako narzędzie presji strategicznej: studium przypadków Finlandii i Polski(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Kaczmarek, Krzysztof; Moch, NataliaW artykule dokonano analizy operacji niekinetycznych jako narzędzia presji strategicznej Rosji wobec państw zachodnich, ze szczególnym uwzględnieniem Finlandii i Polski. Badanie obejmowało trzy obszary: kontekst geopolityczny, instrumentalizację migracji oraz cyberprzestrzeń i środowisko informacyjne. Wykorzystanie jakościowych metod badawczych, w tym analizy źródeł wtórnych, dokumentów strategicznych, analizy porównawczej i treści, pozwoliło wykazać, że operacje niekinetyczne mają charakter wielowarstwowy, są dostosowane do lokalnych uwarunkowań i pozwalają osiągać cele strategiczne bez użycia siły militarnej. Skuteczność tych działań zależy od odporności instytucjonalnej i społecznej państw, a ich konsekwencje różnią się w Finlandii i Polsce z uwagi na kontekst historyczny i geopolityczny. The article analyses non-kinetic operations as a tool used by Russia to exert strategic pressure on Western countries, with particular emphasis on Finland and Poland. The study covered three areas: the geopolitical context, the instrumentalization of migration, as well as cyberspace and the information environment. Our qualitative research methods, including analysis of secondary sources and strategic documents, comparative analysis and content analysis, demonstrated that non-kinetic operations are multi-layered and tailored to local conditions. Moreover, they achieve strategic goals without the use of military force. The effectiveness of these operations depends on the institutional and social resilience of states, and their consequences differ in Finland and Poland due to the different historical and geopolitical context.listelement.badge.dso-type Item , Zagrożenie poczucia bezpieczeństwa w pracy ratowników medycznych(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Bsoul-Kopowska, MagdalenaRatownictwo medyczne jest jednym z ważniejszych elementów systemu opieki zdrowotnej. Praca ratownika medycznego jest nierozerwalnie związana z ogromną odpowiedzialność i ciągłym ryzykiem. W artykule zostały przedstawione psychospołecznymi zagrożenia bezpieczeństwa dotyczące pracy zawodowej ratowników medycznych, a w szczególności skoncentrowano się na aktach agresji wobec ratowników podczas wykonywania obowiązków. Według Światowej Organizacji Zdrowia nawet 38 % pracowników służby zdrowia doświadcza przemocy fizycznej. Podczas badania ankietowego oszacowano częstości występowania agresji / przemocy wobec polskich ratowników medycznych oraz zbadano poczucia bezpieczeństwa ratowników medycznych w pracy zawodowej i określono wpływ agresywnych zachowań pacjentów i osób im towarzyszących na jakość wykonywanych obowiązków zawodowych. Emergency medical services are a crucial aspect of any healthcare system, and the work of a paramedic inherently involves a great deal of responsibility and constant risk. This article presents psychosocial safety hazards related to the work of paramedics, focusing in particular on acts of aggression towards paramedics who perform their duties. According to the WHO, up to 38% of healthcare workers experience physical violence. The aim of this study is to estimate the incidence of aggression/violence towards Polish paramedics, examine paramedics’ perceived occupational safety, and determine the impact of the aggressive behavior of patients and their companions on the quality of emergency medical services.listelement.badge.dso-type Item , Służba wojskowa kobiet a tradycyjny etos żołnierski(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Poletyło, MarcinPo roku 1989 siły zbrojne RP przeszły wszechstronną transformację, której kluczowymi elementami była profesjonalizacja oraz dopuszczenie kobiet do zawodów wojskowych. Oznaczało to radykalną zmianę modelu sił zbrojnych zarówno na poziomie organizacji, jak i w sferze aksjologii. Celem artykułu jest identyfikacja i zbadanie problematycznych obszarów, w których tradycyjny etos żołnierski stoi w konflikcie z nowymi normami kulturowymi implementowanymi w armii wraz z reformami ostatnich dekad. Analizie poddano istniejącą literaturę przedmiotu oraz dostępne w przestrzeni publicznej badania dotyczące problematyki służby wojskowej kobiet w Polsce. Wskazane zostały trzy kluczowe obszary, w których napięcia pomiędzy dawnymi i nowymi normami kulturowymi i społecznymi są szczególnie widoczne, mianowicie męskości, honoru oraz przemocy seksualnej w strukturach armii. After 1989, the Polish armed forces underwent a comprehensive transformation, key elements of which were professionalisation and the admission of women to the military professions. This meant a radical change in the model of the armed forces both at the level of organisation and in the sphere of axiology. The aim of this article is to identify and explore problematic areas where the traditional soldier ethos is in conflict with the new cultural norms implemented in the army with the reforms of recent decades. Existing literature on the subject and research available in the public domain on the issue of women's military service in Poland is analysed. Three key areas were identified where tensions between old and new cultural and social norms are particularly evident. These relate to issues of masculinity, honour and sexual violence within the army.listelement.badge.dso-type Item , Międzynarodowe prawo humanitarne i zakazana amunicja(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Helnarska, Karolina; Motrycz, GrzegorzCelem artykułu jest: 1) przedstawienie historii rozwoju pocisków do broni strzeleckiej krytykowanych za powodowanie nadmiernych obrażeń lub niepotrzebnego cierpienia, 2) przedstawienie ewolucji kluczowych norm międzynarodowego prawa humanitarnego ograniczających stosowanie pocisków, które rozszerzają się lub deformują w ludzkim ciele, 3) porównanie, w kontrolowanym eksperymencie z żelatyną balistyczną, wzorców uszkodzeń spowodowanych przez pocisk pełnopłaszczowy (Full Metal Jacket – FMJ) oraz pocisk typu open-tip match/HPBT (Lapua Scenar) kalibru .308 Win. (7,62×51 mm). Analiza została umieszczona w szerszym kontekście przepisów międzynarodowego prawa humanitarnego dotyczących stosowania broni palnej jako środka walki (w tym zasad proporcjonalności), co pozwala na powiązanie oceny konstrukcji amunicji ze sposobem jej użycia. Cele i hipotezy przyjęte przez autorów mogą pomóc w kompleksowym zrozumieniu kwestii amunicji i jej wpływu zarówno z perspektywy prawa, jak i wojskowości. This article aims to (1) outline the historical development of small-arms projectiles criticised for causing excessive injury or unnecessary suffering; (2) present the evolution of key international humanitarian law norms restricting the use of bullets that expand or deform in the human body; (3) compare, in a controlled ballistic gelatin experiment, the damage pattern produced by a full metal jacket projectile (FMJ) and an open-tip match/HPBT projectile (Lapua Scenar) in calibre .308 Win. (7.62×51 mm). The analysis was placed in the broader context of MPH regulations concerning the use of firearms as a means of combat (including the principles of proportionality), which allows the assessment of ammunition design to be linked to the manner in which it is used. The objectives and hypotheses adopted by the authors should assist the reader in an analysis leading to a comprehensive understanding of the munitions issue and its impact in both the legal and military (tactical operations) fields.listelement.badge.dso-type Item , Information and Decision-Making Processes in Crisis Situations(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Skelnik, KlaudiaThe article addresses the issue of information and decision-making processes taking place in crises. There is no integration between theoretical models of information and the practical aspects of crisis response; the administrative approach is excessively formal, neglecting cultural and psychological factors. The paper analyses the importance of information as a strategic resource, the determinants of information quality and their impact on the rationality of decisions made under time constraints and uncertain circumstances. A review of Polish and international literature has been conducted, accompanied by a methodological approach based on content analysis, comparative and case studies. The findings indicate that the key element of effective crisis management is minimising the information–decision gap, selecting relevant data, and safeguarding against disinformation. Accurate, up-to-date, and relevant information constitutes the foundation of making accurate decisions in situations threatening public safety. Artykuł podejmuje problematykę informacji i procesów decyzyjnych w sytuacjach kryzysowych. Autorka wskazuje na brak integracji między teoretycznymi modelami informacji a praktycznymi aspektami reagowania kryzysowego, a także na nadmiernie sformalizowane podejście administracyjne, pomijające czynniki kulturowe i psychologiczne. W artykule analizuje się znaczenie informacji jako zasobu strategicznego, czynniki determinujące jej jakość oraz ich wpływ na racjonalność decyzji podejmowanych pod presją czasu i w warunkach niepewności. Dokonano przeglądu literatury polskiej i międzynarodowej, uzupełnionego o podejście metodologiczne oparte na analizie treści, badaniach porównawczych i studiach przypadków. Uzyskane wyniki wskazują, że kluczowym elementem skutecznego zarządzania kryzysowego jest minimalizowanie luki informacyjno-decyzyjnej, dobór odpowiednich danych oraz ochrona przed dezinformacją. Dokładna, aktualna i adekwatna informacja stanowi podstawę podejmowania trafnych decyzji w sytuacjach zagrażających bezpieczeństwu publicznemu.listelement.badge.dso-type Item , Legal and Organisational Measures for Protecting Monuments Against Flooding: Learning from the 2024 Flood(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Bryczek-Wróbel, Patrycja; Kochanowicz, MałgorzataThe publication focuses on legal and organisational measures serving to protect cultural heritage during flooding, considered in the context of events that took place in Poland in September 2024. Our aim was to identify legal and organisational tools for protecting cultural heritage, such as monuments, during times of flooding. The article employs theoretical methods, such as review and analysis of legal and organisational measures for protecting monuments against flooding. Government and ministerial documents as well as relevant literature were analysed. Our analysis was descriptive and analytical and relied on secondary data. Of the many legal and organisational measures serving to protect monuments from flooding and respond to their consequences, the following measures should be highlighted: law, governmental guidelines, national and international aid programmes, appointment of a coordinator for the protection of monuments in the event of flooding, the creation of national financial reserves, and international cooperation. Publikacja koncentruje się na środkach prawno-organizacyjnych służących ochronie dziedzictwa kulturowego w obliczu powodzi, na przykładzie zdarzeń, które miały miejsce w Polsce we wrześniu 2024 roku. Celem artykułu było wyszukanie narzędzi prawno-organizacyjnych służących do ochrony dziedzictwa kulturowego, w tym zabytków podczas pojawienia się powodzi. W artykule wykorzystano metody teoretyczne, takie jak przegląd i analizę prawno-organizacyjnych środków zabezpieczających zabytki przed powodzią. Poddano też analizie dokumenty rządowe i resortowe, a także literaturę przedmiotową. Analiza miała charakter deskryptywno-analityczny i opierała się na danych wtórnych. Wśród wielu środków prawno-organizacyjnych zabezpieczających zabytki przed zagrożeniem powodzią oraz możliwości reagowania na jej skutki należy wskazać: prawo, rządowe wytyczne, krajowe i międzynarodowe programy pomocowe, powołanie koordynatora do spraw ochrony zabytków w przypadku powodzi, stworzenie krajowych rezerw finansowych, współpracę międzynarodową.listelement.badge.dso-type Item , Selected Issues of Poland’s Demographic (In)Security(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Gizicka, DorotaPoland’s current and future situation results from a combination of several factors. One of the key factors is individual and social human resources. Demographic capital is a fundamental value that underpins many strategic aspects of a state’s development. In the case of Poland, our demographic resources in 2025 are still large. Nevertheless, due to a very low birth rate, the nation’s future in the area of human resources is going to look bleaker, or even catastrophic, perhaps. Demographic changes are taking place in several areas, heavily impacting security issues, particularly military and economic security. This is also already partly visible in primary, secondary and higher education, among others. This article attempts to outline several selected problems in this area. Obecna i przyszła pozycja państwa jest wynikiem kilku czynników. Jednym z kluczowych są indywidualne i społeczne zasoby ludzkie. Kapitał demograficzny jest podstawową wartością, która wpływa na wiele strategicznych aspektów rozwoju danego państwa. W przypadku Polski zasoby demograficzne w 2025 r. są nadal duże. Niemniej jednak ze względu na bardzo niski wskaźnik urodzeń, przyszłość państwa w tym względzie będzie gorsza, a może nawet katastrofalna. Zmiany demograficzne zachodzą w kilku obszarach, wywierając znaczący wpływ na kwestie związane z bezpieczeństwem, w tym szczególnie bezpieczeństwo militarne i gospodarcze. Jest to już częściowo widoczne między innymi na poziomie szkolnictwa podstawowego, średniego i wyższego. W niniejszym artykule podjęto próbę nakreślenia kilku wybranych problemów w tym obszarze.listelement.badge.dso-type Item , Three Dimensions of Patriotism: Heroic, Heroic-Civic, and Civic(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Wilk, SławomirThe aim of the study was to identify factors influencing the diversity of patriotic attitudes among: adult Poles aged 20+, secondary school students, and teachers. Types of patriotism (heroic, heroic-civic, and civic) and their relationships with various variables were analyzed. A nationwide representative survey was conducted in 2022. Data were collected using CAPI interviews (for teachers, N = 1,115, and adults aged 20+, N = 1,068) and CAWI surveys (for students, N = 3,718). The sampling procedure was based on a random selection from the Educational Information System database (for students and teachers) and the PESEL population register (for adults aged 20+), ensuring representativeness with respect to, among other factors, province, type of school, and selected socio-demographic characteristics. Heroic patriotism dominates among students, while adult Poles and teachers prefer a more diverse approach combining civic aspects. Higher levels of civic engagement, right-wing views, and positive attitudes towards faith correlate with patriotism. Celem badania było zidentyfikowanie czynników wpływających na zróżnicowanie postaw patriotycznych wśród dorosłych Polaków w wieku 20+, uczniów szkół średnich i nauczycieli. Analizowano typy patriotyzmu (heroiczny, heroiczno-obywatelski, obywatelski) oraz ich związki z różnymi zmiennymi. Ogólnopolskie reprezentatywne badanie przeprowadzono w 2022 r., stosując wywiady CAPI (dla nauczycieli, N = 1115, i dorosłych Polaków 20+, N = 1068) oraz CAWI (dla uczniów, N = 3718). Dobór próby oparto na losowaniu z bazy Systemu Informacji Oświatowej (dla uczniów i nauczycieli) oraz bazy PESEL (dla Polaków 20+), z zachowaniem reprezentatywności względem m.in. województw, typu szkoły czy cech społeczno-demograficznych. Patriotyzm heroiczny dominuje wśród uczniów, podczas gdy dorośli Polacy i nauczyciele preferują bardziej zróżnicowane podejście, łączące aspekty obywatelskie. Wyższy poziom zaangażowania obywatelskiego, prawicowe poglądy oraz pozytywny stosunek do wiary korelują z patriotyzmem.listelement.badge.dso-type Item , Wojciech Gizicki, Security as a Multidimensional Value. Poland’s Experience, Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2025(Towarzystwo Naukowe KUL, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, 2026) Chochowski, Krzysztof