Dwa gotyckie krzyże relikwiarzowe z kościoła św. Jakuba w Toruniu w Muzeum Diecezjalnym w Toruniu w świetle najnowszych badań

Abstract

W niedużym zespole średniowiecznego złotnictwa, zachowanym z dziedzictwa Torunia i państwa zakonnego w Prusach, uwagę zwracają dwa sporych rozmiarów krzyże relikwiarzowe, przeznaczone pierwotnie dla partykuł drzewa Krzyża św., przechowywane w Muzeum Diecezjalnym w Toruniu a wcześniej w Pelplinie. Są to dzieła ze złoconego srebra, inkrustowane i grawerowane; oba w literaturze wiązane są z kościołem św. Jakuba w Toruniu, gdzie znajdowały się od XIX w. Autorzy dokonują rozwarstwienia obu zabytków, wskazując na ich strukturalną złożoność, analizują ich formę i zdobienia, materiał (w analizie wykorzystano badania składu pierwiastkowego stopów metali z zastosowaniem XRF) i technikę wykonania. Wskazują na zróżnicowanie historyczne struktury obu dzieł, w które czytelne są wielokrotne przekształcenia, jak aktualizacja stylowa, zmiana funkcji, naprawy i inne. Żadne z nich nie znajdowało się pierwotnie w kościele św. Jakuba, w którym w średniowieczu odnotowane relikwie drzewa Krzyża św. Mniejszy obiekt (nr inw. MDT-Z-51) może pochodzić od cysterek-benedyktynek (które w kościele św. Krzyża miały tę relikwię) i być może wraz z nimi po reformie trafił do kościoła św. Jakuba. W obecnej formie integruje części trzech różnych XV-wiecznych przedmiotów, z których przynajmniej stopa została dodana dopiero w XX wieku. Większy z krzyży (nr inw. MDT-Z-55), niezwykle kunsztownej roboty, to być może znany z toruńskich źródeł dominikańskich Crux argentea deaurata. Jego główna część, najprawdopodobniej nadreńskiej proweniencji artystycznej, pochodzi z końca XIV wieku; XVII-wieczna stopa, dodana najpewniej przez dominikanów, to dzieło miejscowe z warsztatu Albrechta I Weimmera. Do kościoła św. Jakuba trafiła najpewniej po 1834 r. (kasaty pruskie).

In a small collection of medieval goldsmith works preserved from the heritage of Toruń and the Teutonic Order in Prussia, two large reliquary crosses, originally intended for particles of the Holy Cross, stored in the Diocesan Museum in Toruń and previously in Pelplin, attract particular attention. These are items made of gilded silver, encrusted and engraved; both are associated in literature with the Church of St James in Toruń, where they have been located since the 19th century. The authors examine both in detail, pointing out their structural complexity, analysing their form and ornamentation, as well as materials (the analysis used XRF testing to determine the elemental composition of metal alloys) and workmanship techniques. They point to the historical diversity of the structure of both items, in which multiple transformations are evident, e.g. stylistic remake, changes in function, repairs and others. Neither of them was originally located in the Church of St James, where no relic of the Holy Cross were recorded in the Middle Ages. The smaller object (inv. no MDT-Z-51) may have come from the Cistercian Benedictine nuns (who had this relic in the Church of the Holy Cross) and may have been transferred to St James's Church with them after the reform. In its present form, it integrates parts of three different 15th-century objects, at least one of which was added in the 20th century. The larger of the crosses (inv. no MDT-Z-55), an exceptionally elaborate piece is possibly the crux argentea deaurata known from Dominican sources in Toruń. Its main part, most likely of Rhenish artistic origin, dates back to the end of the 14th entury; the 17th century-base, most likely added by the Dominicans, is the work of a local workshop owned by Albrecht I Weimmer. It most likely reached the Church of St James after 1834.