A jeśli nie religia, to co jest ważne? Zróżnicowanie wewnątrz i międzypokoleniowe systemów aksjonormatywnych młodych Polaków

Abstract

Kryzysy ostatnich lat, m.in. pandemia, wojna w Ukrainie, niestabilność gospodarcza, mogą zaburzać mechanizm opisany przez Ingleharta, zgodnie z którym wzrost bezpieczeństwa egzystencjalnego w społeczeństwie prowadzi do przyjmowania wartości postmaterialistycznych. Celem artykułu jest określenie hierarchii wartości młodych Polaków, ze szczególnym uwzględnieniem miejsca wiary oraz pokazanie różnic międzypokoleniowych (generacji Y i Z) i wewnątrzpokoleniowych. Analizowane dane empiryczne pochodzą z badań ilościowych prowadzonych przez CBOS, przede wszystkim z reprezentatywnego sondażu osób w wieku od 18 do 44 lat zrealizowanego w listopadzie 2024 roku. Zastosowano testy porównania średnich (t Studenta) oraz analizę dystrybucji odpowiedzi, a w przypadku danych trendowych z lat 2017–2025 wykorzystano zestawienia wskaźników deklarowanej wiary i praktyk religijnych. Różnice między pokoleniami Y i Z są niewielkie, natomiast bardzo wyraźnie zarysowują się różnice między kobietami a mężczyznami: kobiety znacznie wyżej oceniają znaczenie takich wartości, jak równe traktowanie innych, edukacja, kontakt z kulturą, szacunek innych ludzi i ekologia, dbanie o środowisko. Trend spadkowy praktyk religijnych w Polsce wyhamował po pandemii, a rok 2025 przyniósł wzrost deklaracji wiary młodych. Kumulacja kryzysów przesuwa młode kohorty w stronę wartości związanych z bezpieczeństwem, co wskazuje na osłabienie oczekiwanej w teorii Ingleharta dynamiki postmaterialistycznej. Jednocześnie silne różnice wewnątrzpokoleniowe między kobietami a mężczyznami sugerują, że to one, a nie sam podział na generacje, mogą stać się czynnikiem wyjaśniającym współczesne orientacje wartości młodych Polaków.

The crises of recent years, including the pandemic, the war in Ukraine, and economic instability, may disrupt the mechanism described by Inglehart, according to which increasing existential security in a society leads to the adoption of post-materialist values. The aim of the article is to identify the value hierarchy of young Poles, with particular attention to the place of religious faith, and to show intergenerational (Generations Y and Z) as well as intragenerational differences. The empirical data analyzed come from quantitative research conducted by CBOS, primarily from a representative survey of individuals aged 18–44 carried out in November 2024. Student’s t-tests were used to compare means, along with an analysis of response distributions. For trend data from 2017–2025, indicators of declared faith and religious practices were examined. Differences between Generations Y and Z are minor, while differences between women and men are clearly pronounced: women rate the importance of values such as equal treatment of others, education, engagement with culture, respect from other people, and ecology, environmental care significantly higher. The downward trend in religious practice in Poland slowed after the pandemic, and 2025 saw an increase in declared religiosity among young people. The accumulation of crises shifts young cohorts toward security-related values, indicating a weakening of the post-materialist dynamic expected under Inglehart’s theory. At the same time, strong intragenerational differences between women and men suggest that these gender differences – rather than generational divisions per se – may become a key factor in explaining contemporary value orientations among young Poles.