Holy Shepherds in Orthodox Art. An Unsuccessful Attempt to Create Patron Saints of Everyday Works

Abstract

Herding was an important component of the medieval Mediterranean society economy. Peasants involved in this activity needed celestial protectors, whose support could facilitate their life and daily duties. Among the crowd of martyrs, they found saints - such as Mamas, Tryphon, Blasios of Caesarea - who according to their Lives occupied with herding. From the mid-eleventh century one can observe the firsts attempts to create specific iconography of the group. Their ties with agriculture were underlined by the introduction of attributes such as a shepherd's crook and subsequently the animal (usually lamb, goat or an ox) depicted in the saint's hand. Such kind of images gained some popularity, especially in rural communities of the insular milieu. However, Holy Shepherds as a group never reached official ecclesiastical acceptance and in time faded as a separated category. An exception was St. Mamas, whose images compounded of oriental (a lion) and herding (lamb or goat) motifs remained popular, especially in Cyprus, where his sanctuary (Morphou) was also created. In turn in Russian folk tradition appeared beliefs that associated Sts. Florus and Laurus (originally stonemasons) with horses. They found reflection in art in the form of the icons on which Archangel Michael gives the reins of stallions to the brothers as a sign of their supernatural power over these animals. This vernacular iconography was also rejected by the Church authorities and the Holy Synod of 1722 condemned such depictions as unorthodox.

Pasterstwo było ważnym składnikiem gospodarki średniowiecznego społeczeństwa w basenie Morza Śródziemnego. Zaangażowani w tę działalność chłopi potrzebowali niebiańskich opiekunów, których wsparcie mogło ułatwić ich życie i codzienne obowiązki. Wśród rzesz męczenników odnaleźli świętych - takich jak Mamas, Tryfon i Błażej z Cezarei - którzy wedle ich Żywotów zajmowali się wypasem zwierząt. Poczynając od połowy XI w. można zaobserwować pierwsze próby kreowania specyficznej ikonografii owej grupy. Ich związki z rolnictwem podkreślano za pomocą atrybutów takich jak laska pasterska, a następnie zwierzęta (zazwyczaj owca, kozioł lub wół) ukazywanych w ręku świętego. Tego typu wyobrażenia zyskały pewną popularność, szczególnie w społecznościach wiejskich środowisk insularnych. Jednakże święci pasterze jako grupa nigdy nie zyskali oficjalnej aprobaty ze strony władz kościelnych i z czasem zaniknęli jako osobna kategoria. Wyjątkiem był św. Mamas, którego wizerunki skomponowane z motywów orientalnych (lew) i pasterskich (owca lub koza) nadal cieszyły się popularnością, zwłaszcza na Cyprze, gdzie powstało również jego sanktuarium (Morfu). Z kolei w rosyjskiej tradycji ludowej pojawiły się wierzenia łączące Flora i Ławra (pierwotnie kamieniarzy) z końmi. Ich odzwierciedleniem w sztuce stały się ikony, na których archanioł Michał przekazuje braciom lejce ogierów na znak ich nadnaturalnej mocy nad tymi zwierzętami. Ową lokalną ikonografię również odrzuciły władze kościelne, a synod w 1722 r. potępił tego rodzaju wyobrażenia jako nieprawowierne.