Pozaliturgiczna aktywność świeckich chrześcijan w Egipcie podczas eucharystii między IV a XV w. n.e.

Abstract

Artykuł rejestruje nieliturgiczne formy aktywność świeckich chrześcijan podczas eucharystii w Egipcie między IV a XV w. oraz nadaje im kontekst. Jest to pierwsza tego typu całościowa próba w badaniach nad chrześcijaństwem egipskim. Pod uwagę wzięto uwarunkowania liturgiczne, językowe i przestrzenne egipskiej mszy. Oparto się na rozproszonych wzmiankach w różnorodnych źródłach w języku greckim, koptyjskim i arabskim (uwzględniono też pojedyncze źródła etiopskie i syriackie). Źródła te mają charakter prawno-kanoniczny, homiletyczny, hagiograficzny oraz encyklopedyczny. Integralną część artykułu stanowi wybór źródeł w przekładzie na język polski. W świetle przeprowadzonych analiz liturgia eucharystyczna stanowiła nie tylko wydarzenie religijne, ale także ważne wydarzenie towarzyskie. Poza oficjalną celebracją kościół był również miejscem równoległej prywatnej dewocji. Wielu wiernych było wykluczonych z pełnego uczestnictwa w liturgii poprzez organizację przestrzeni kościoła oraz niezrozumiały język.

The article documents non-liturgical forms of lay Christian activities during the Eucharist in Egypt between the 4th and 15th centuries and provides context for them. This is the first comprehensive attempt of this kind in research on Egyptian Christianity. The study takes into account the liturgical, linguistic, and spatial conditions of the Egyptian mass. It is based on scattered references in various sources in Greek, Coptic, and Arabic (including some Ethiopian and Syriac sources). These sources are of a legal-canonical, homiletic, hagiographic, and encyclopedic nature. An integral part of the article is a selection of sources translated into Polish. The analyses suggest that the Eucharistic liturgy was not only a religious event but also a significant social occasion. In addition to the official celebration, the church was also a place for parallel private devotion. Many of the faithful were excluded from full participation in the liturgy due to the church's spatial organization and the incomprehensible language.