O przesłance „przy wykonywaniu” z art. 430 Kodeksu cywilnego – uwagi na tle wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2022 r., II CSKP 466/22

Abstract

Przesłanka odpowiedzialności zwierzchnika za szkodę wyrządzoną przez podwładnego, wymagająca aby szkoda powstała „przy wykonywaniu powierzonej czynności” (art. 430 k.c.), jest ciągle przedmiotem sporów. Celem artykułu jest ustalenie znaczenia tej przesłanki z uwagi na jej kontrowersyjną wykładnię, zaprezentowaną przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 września 2022 r. (II CSKP 466/22). W wyroku tym uznano, że w omawianej przesłance mieści się także przypadek umyślnego wyrządzenia szkody uczennicy wskutek dokonania czynu nierządnego przez księdza, co skutkuje odpowiedzialnością struktur kościelnych za tę szkodę. Sąd Najwyższy bezpodstawnie jednak przyjął, że szkoda przy wykonywaniu powierzonej czynności zachodzi także wówczas, gdy wykonywanie powierzonych obowiązków przez podwładnego, w tym przypadku księdza, umożliwiło mu wyrządzenie szkody. Jest to więc przykład daleko idącej wykładni rozszerzającej, którą można ocenić jako wykładnię contra legem, ponieważ w istocie ustanawia ona – wbrew brzmieniu art. 430 k.c. – odpowiedzialność powierzającego za szkodę wyrządzoną jedynie przy okazji wykonywania powierzonej czynności. Dotychczas przy wykładni omawianej przesłanki sięgano do różnych kryteriów, takich jak adekwatny związek przyczynowy, cel działania podwładnego, a także wewnętrzny, bezpośredni związek między powierzoną czynnością a zachowaniem podwładnego, z którego wynikła szkoda. Te kryteria zasadniczo wykluczały przyjęcie takiej wykładni, jaką w wyroku z dnia 6 września 2022 r. zaprezentował Sąd Najwyższy. Najbardziej adekwatne wydaje się przy tym ostatnie kryterium. Jest ono także przyjmowane w nauce niemieckiej na tle bliźniaczego do art. 430 k.c. przepisu tamtejszego Kodeksu cywilnego (§ 831). Kierując się tym kryterium, należy uznać, że szkodą przy wykonywaniu powierzonej czynności jest taka szkoda, która jest wynikiem wadliwej realizacji przez podwładnego powierzonej mu czynności, a nie dokonania przez niego innej czynności. Oznacza to, że powierzający nie odpowiada za czynności umyślne podwładnego, takie jak czyn nierządny, kradzież itp. Powierzający, taki jak kościelna osoba prawna, nie może więc odpowiadać za skutki czynu nierządnego księdza, dokonanego jedynie przy okazji wykonywania powierzonych mu czynności.

The premise of the superior’s liability for damage caused by a subordinate (Article 430 of the Polish Civil Code), according to which the damage should occur ‘during the performance of the entrusted activity’, is still the subject of disputes. The purpose of this paper is to determine the meaning of this premise in view of its controversial interpretation by the Supreme Court in its judgment of 6 September 2022 (II CSKP 466/22). The judgment found that this premise covered a case of intentional harm to a schoolgirl arising from an indecent act by a priest, which resulted in the liability of church institutions for this damage. The Supreme Court wrongly assumed, however, that damage ‘during the performance of the entrusted activity’ also occurred when the performance of the entrusted duties by a subordinate, in this case a priest, enabled him to cause the damage. This is an example of a far-reaching, expansive interpretation that can be assessed as an interpretation contra legem, because it establishes – contrary to the wording of Article 430 of the Civil Code – the entrusting party’s liability for damage caused only at the opportunity of performing the entrusted activity. So far, when interpreting the premise under discussion, various criteria have been used, such as an adequate causal relationship, the purpose of the subordinate’s action or an internal, direct relationship between the entrusted activity and the subordinate’s conduct from which the damage resulted. These criteria exclude the adoption of the interpretation presented by the Supreme Court. The last criterion seems to be the most adequate, and it is also accepted in German scholarship in the context of § 831 of the German Civil Code, which is similar to the analysed Polish provision. Guided by this criterion, it should be recognised that damage during the performance of the entrusted activity results from the subordinate’s defective performance of the entrusted duties and not other activity. This means that the entrusting party is not generally liable for the subordinate’s intentional actions, such as an indecent act or theft. Under Polish law, the entrusting party, such as a church legal entity, cannot therefore be liable for indecent acts committed by a priest.