Konkordat z 1925 r. a konkordat z 1993 r., czyli regres rodzimej kultury prawnej w sprawach wyznaniowych. Refleksje w 100-lecie pierwszego, nowoczesnego polskiego układu ze Stolicą Apostolską

Abstract

Przeprowadzona analiza okoliczności zawarcia, treści oraz procesu wykonania polskich konkordatów z 1925 r. oraz z 1993 r. pozwala na stwierdzenie szeregu podobieństw między nimi. Były to akty zawarte w odmiennych epokach w dziejach Kościoła Katolickiego i państwa polskiego. Między obiema umowami występują też zatem istotne różnice. Wynikają one z odmiennych aksjologii, a także z różnych funkcji, jakie przypisywały konkordatom władze polskie. W artykule podjęto się spojrzenia na owe traktaty w szerszej perspektywie historycznej i geopolitycznej. Oba konkordaty miały zwłaszcza dla Kościoła pełnić funkcję gwarancyjną. Umowa przedwojenna w wyraźnie większym stopniu odgrywała rolę normatywną. Była dziełem pozytywizmu prawnego. Układ z 1993 r. miał mieć także znaczenie symboliczne czy manifestacyjne. Jego funkcja prawna jest ograniczona. Oba konkordaty w okresie swego obowiązywania nie zostały w pełni wykonane. Spory na tle wykonania konkordatu z 1925 r. wyraźnie nasiliły się po dojściu do władzy sanacji w maju 1926 r. Strony odwoływały się jednak do argumentów o charakterze prawnym, w tym do tekstu układu. Po śmierci Jana Pawła II i zakończeniu prezydentury Aleksandra Kwaśniewskiego w 2005 r. obserwujemy wyraźny spadek zainteresowania decydentów świeckich konkordatem z 1993 r. Analiza praktyki stosowania umowy z 1993 r. przez naczelne władze państwowe III RP, szczególnie od ok. połowy 2006 r., uzasadnia tezę o regresie kultury prawnej w sprawach wyznaniowych we współczesnej Polsce.

An analysis of the circumstances, content and implementation of the Polish Concordats of 1925 and 1993 reveals a number of similarities between them. However, these acts concluded in different eras in the history of the Catholic Church and the Polish State. Significant differences therefore exist between the two agreements, stemming from differing axiologies and the different functions assigned to them by the Polish authorities. The aim of this paper is to examine these treaties from a broader historical and geopolitical perspective. Both concordats were intended primarily to serve the Church as a guarantee. The pre–World War II 1925 agreement played a more normative role, representing legal positivism. The 1993 agreement was instead intended to play a symbolic, or demonstrative, role, with limited legal function. Furthermore, both concordats were not fully implemented during their respective periods of validity. Notably, disputes over the implementation of the 1925 concordat significantly intensified after the Sanacja government came to power in May 1926: The parties invoked legal arguments, including the text of the agreement. After the death of John Paul II and the end of Aleksander Kwaśniewski's presidency in 2005, there was a marked decline in interest among secular decision-makers in the 1993 concordat as well. An analysis of the application of the 1993 agreement by the highest state authorities of the Third Polish Republic, particularly since mid-2006, substantiates the regression in legal culture regarding religious matters in contemporary Poland.