Zeszyty Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, 2026, Tom 69, Nr 2

Permanent URI for this collectionhttps://hdl.handle.net/20.500.12153/9644

Browse

Recent Submissions

Now showing 1 - 5 of 5
  • listelement.badge.dso-type Item ,
    Sztuczna inteligencja w edukacji. Między inkluzją a marginalizacją
    (Wydawnictwo KUL, 2026) Jaskuła-Korporowicz, Sylwia
    Dynamiczny rozwój sztucznej inteligencji (SI) przekształca praktyki edukacyjne w warunkach rosnącej hybrydalności środowisk uczenia się, rodząc pytania o jej rolę w kształtowaniu procesów inkluzji i marginalizacji. Celem artykułu jest identyfikacja i interpretacja mechanizmów, poprzez które wykorzystanie SI w edukacji jednocześnie wspiera inkluzję oraz generuje procesy marginalizacji. Artykuł opiera się na krytycznym, interpretacyjnym przeglądzie literatury z zakresu pedagogiki, socjologii edukacji oraz studiów nad technologią i danymi. Analizie poddano zarówno współczesne badania empiryczne, jak i klasyczne ujęcia teoretyczne (m.in. Bourdieu, Foucault, Znaniecki). Wyniki wskazują, że SI może wspierać indywidualizację uczenia się oraz zwiększać dostęp do zasobów edukacyjnych. Jednocześnie sprzyja reprodukcji nierówności, utrwalaniu etykiet oraz intensyfikacji praktyk nadzoru. Inkluzja i marginalizacja ujawniają się jako współwystępujące wymiary tych samych procesów edukacyjnych, zależne od sposobu implementacji technologii w kontekstach instytucjonalnych. Inkluzyjny potencjał SI nie jest immanentną cechą technologii, lecz rezultatem określonych praktyk pedagogicznych i instytucjonalnych. Z perspektywy humanistycznej kluczowym wyzwaniem pozostaje dopilnowanie, aby systemy oparte na danych wzmacniały sprawczość, godność i równe uczestnictwo uczniów, zamiast reprodukować mechanizmy kontroli i wykluczenia. The rapid development of artificial intelligence (AI) is transforming educational practices within increasingly hybrid learning environments, raising questions about its role in shaping inclusion and marginalisation. The article aims to identify and interpret the mechanisms through which AI in education simultaneously supports inclusion and generates processes of marginalisation. The study is based on a critical and interpretative literature review drawing on pedagogy, sociology of education, and technology and data studies. The analysis included both contemporary empirical research and classical theoretical frameworks (e.g., Bourdieu, Foucault, Znaniecki). The findings indicate that AI can enhance the individualisation of learning and improve access to educational resources. At the same time, it may reproduce existing inequalities, reinforce labelling processes, and intensify surveillance practices. Inclusion and marginalisation emerge as coexisting dimensions of the same educational processes, dependent on the ways AI is implemented and interpreted in institutional contexts. The inclusive potential of AI is not inherent to the technology itself but results from specific pedagogical and institutional practices. From a humanistic perspective, the key challenge lies in ensuring that data-driven systems support student agency, dignity, and equitable participation rather than reinforce mechanisms of control and exclusion.
  • listelement.badge.dso-type Item ,
    Między etosem prawdy a praktykami społecznej selekcji faktów w społeczeństwie spolaryzowanym. Studium przypadku reakcji na prowokację dziennikarską Kanału Zero
    (Wydawnictwo KUL, 2026) Zagała, Zbigniew
    Współczesne społeczeństwa zmagają się z narastającymi problemami powodowanymi dezinformacją, której dynamika napędzana jest gwałtownym rozwojem technologii komunikacyjnych i mediów społecznościowych. Umożliwiają one współczesnym ludziom odbieranie informacji, przetwarzanie ich oraz tworzenie, a tym samym współuczestnictwo w procesach rozprzestrzeniania się informacji nieprawdziwych. Praktyki angażowania się w rozpowszechnianie dezinformacji, niezależnie od tego, czy mają charakter intencjonalny (dezinformacja), czy nie (misinformacja), stoją nierzadko w wyraźnej sprzeczności z deklaracjami licznych jednostek podkreślających duże znaczenie, jakie ma dla nich prawda i wiedza mająca oparcie w faktach. Rozdźwięk między deklarowanym przywiązaniem do prawdy a praktykami dezinformacyjnymi skłania do refleksji nad mechanizmami pozwalającymi jednostkom na podtrzymywanie takich niespójnych postaw. W artykule podjęto próbę analizy tego problemu na podstawie internetowych komentarzy wywołanych, zrealizowaną w sierpniu 2024 roku, prowokacją dziennikarską Kanału Zero wymierzoną w Zbigniewa Stonogę. Przeprowadzona analiza ukazuje, że w warunkach spolaryzowanej sfery publicznej fakty tracą na znaczeniu jako fundament prawdy o rzeczywistości, a interpretacja rzeczywistości uwarunkowana jest emocjami, tożsamością społeczną i lojalnością grupową. Modern societies are struggling with growing problems caused by disinformation, the dynamics of which are driven by the rapid development of communication technologies and social media. These enable today’s people to receive, process, and create information, and thus participate in the spread of false information. The practice of engaging in the dissemination of disinformation, whether intentional (disinformation) or unintentional (misinformation), often stands in stark contrast to the declarations of many individuals who emphasize the importance of truth and fact-based knowledge. The discrepancy between the declared commitment to truth and disinformation practices prompts reflection on the mechanisms that allow individuals to maintain such inconsistent attitudes. This article attempts to analyze this problem on the basis of online comments triggered by a journalistic provocation carried out in August 2024 by Kanał Zero, targeting Zbigniew Stonoga. The analysis shows that in a polarized public sphere, facts lose their significance as the foundation of truth about reality, and the interpretation of reality is conditioned by emotions, social identity, and group loyalty.
  • listelement.badge.dso-type Item ,
    Godność społeczna pracy i jej naruszenia. Prekaryzacja na rynku pracy w perspektywie wybranych dokumentów społecznego nauczania Kościoła katolickiego
    (Wydawnictwo KUL, 2026) Kowalewski, Tadeusz
    Artykuł analizuje prekaryzację jako jedną z form osłabienia społecznej godności pracy w świetle wybranych dokumentów społecznego nauczania Kościoła katolickiego. Celem tekstu jest rekonstrukcja normatywnego modelu pracy godnej, obecnego w Laborem exercens, Centesimus annus, Caritas in veritate oraz wybranych dokumentach papieża Franciszka, a następnie interpretacyjne odniesienie tego modelu do wybranych cech współczesnego rynku pracy. Artykuł ma charakter jakościowo‑interpretacyjny i teoretyczno-analityczny; opiera się na analizie treści oraz interpretacji porównawczej dokumentów, uzupełnionych pomocniczym wykorzystaniem danych zastanych z Eurostatu, OECD, GUS i ILO. Ramę analityczną tworzą cztery wymiary pracy godnej: bezpieczeństwo, uznanie, sprawczość i uczestnictwo. Analiza wskazuje, że prekaryzacji nie można redukować do niestabilnej formy zatrudnienia, ponieważ obejmuje ona także osłabienie ochrony socjalnej, ryzyko ubóstwa pracujących, trudności wejścia młodych na rynek pracy oraz kompetencyjne uwarunkowania przesuwania pracowników do słabiej chronionych segmentów zatrudnienia. This article analyses precarisation in the labour market from the perspective of Catholic Social Teaching (CST), combining a discourse analysis of the encyclicals Laborem exercens, Centesimus annus, and Caritas in veritate with an interpretation of secondary data from Eurostat, the OECD, Statistics Poland (GUS), and the ILO. Its point of departure is the assumption that work is not merely a source of income, but also a condition of social participation, recognition, agency, and security. The article reconstructs the relationship between work, participation, recognition, and security as the normative and social core of social dignity, and then confronts this perspective with the empirical picture of contemporary precarisation. The analysis demonstrates that insecure employment, labour market segmentation, weakened social protection, and the concentration of risk in peripheral segments lead to an erosion of security, recognition, and full social participation, which may be conceptualised as “dignity-based marginalisation”. The findings indicate that CST provides not only a normative language of evaluation, but also a useful interpretative framework for the sociology of work and for the analysis of contemporary labour market inequalities.
  • listelement.badge.dso-type Item ,
    Wolontariat jako praktyka konstruowania sensu działania. Analiza socjologiczna doświadczeń wolontariuszy Caritas
    (Wydawnictwo KUL, 2026) Szauer, Remigiusz
    Artykuł podejmuje problem wolontariatu jako praktyki konstruowania sensu działania na przykładzie doświadczeń wolontariuszy Caritas. Celem analizy jest przesunięcie akcentu z opisu motywacji wolontariuszy na rekonstrukcję mechanizmów sensotwórczych, dzięki którym zaangażowanie pomocowe może przyjmować charakter względnie trwałej orientacji społecznej. Podstawę empiryczną stanowią badania przeprowadzone wśród wolontariuszy Caritas diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej, obejmujące komponent ilościowy oraz jakościowy. Interpretację wyników osadzono w perspektywie społecznego konstruowania rzeczywistości Petera L. Bergera i Thomasa Luckmanna. Wyniki wskazują, że wolontariat jest przez badanych rozumiany przede wszystkim jako działanie dobrowolne, nieodpłatne, instytucjonalnie zakorzenione i społecznie legitymizowane. Trwałość zaangażowania wzmacniają: poczucie sprawczości, relacyjny sens pomocy, zakorzenienie aksjologiczne oraz ramy instytucjonalne Caritas. Wolontariat ujawnia się więc nie tylko jako katalog czynności pomocowych, lecz jako praktyka społeczna, w której jednostki konstruują, podtrzymują i uzasadniają sens własnego działania. The article analyses volunteering carried out within Caritas, treating it as a social practice rooted in meanings, identities and institutional frameworks of action. From a constructivist perspective, volunteering is not understood here as a temporary gesture of help, but as a relatively permanent pro-social orientation, sustained by the experience of community action, a sense of effectiveness and the repeatability of roles and patterns of activity. The results show consistency between the way volunteering is defined and the reasons for getting involved, which points to mechanisms that legitimise the meaning of the activity. Generational differences are also emerging: younger people are more likely to be motivated by development and exploration, while older people are more likely to be motivated by the relational and biographical dimensions of helping others. Caritas acts as an institutional "scaffolding", stabilising volunteering as a social practice.
  • listelement.badge.dso-type Item ,
    Człowiek, relacje, wartości – teoria z praktyką się spotyka. Bezinteresowność, wzajemność, dar, dobro relacyjne
    (Wydawnictwo KUL, 2026) Prüfer, Paweł Edward
    Artykuł jest próbą analitycznego przedstawienia problemów niektórych teorii socjologicznych, które w sposób krytyczny zostały zaprezentowane w systematycznym i uwspółcześnionym ujęciu przez wybitnego socjologa Piotra Sztompkę w tomie Socjologia XXI wieku. Wprowadzenie krytyczne. Teorie i teoretycy. Książka jest punktem wyjścia i prowokacją intelektualną do prowadzenia dalszych refleksji, zwłaszcza w zakresie implikacji hermeneutycznych niektórych zasad, wartości i innych komponentów życia społecznego. Będą nimi przede wszystkim: problematyka człowieka oraz jego relacji w społeczeństwie. Te z kolei mogą dawać impuls do przeanalizowania takich zasad i wartości, jak: bezinteresowność, wzajemność, dar czy dobro relacyjne. W artykule zastosowano metodę analityczną, której podstawę stanowią źródła z zakresu teorii socjologicznych. Celem zawartych w artykule refleksji jest uwypuklenie bogactwa teorii, która może implikować praktykę ukierunkowaną na wartości życia społecznego. Dokonana analiza prowadzi do wniosku, iż w życiu społecznym, którego istotą jest człowiek w konfiguracjach relacyjnych, obecność wskazanych wartości pozostaje bezcenna. Pozwala to na sformułowanie przekonania, że teoria socjologiczna i praktyka społeczna spotykają się w jednostce społecznej jako podmiocie żyjącym w relacyjnej przestrzeni międzyludzkiej. The article is an attempt to analytically present the problems of sociological theory, which was critically presented in a systematic and modernized approach by the prominent sociologist Piotr Sztompka in the volume Sociology of the 21st Century. Critical Introduction. Theories and Theorists. The sociologist's book is a starting point and intellectual provocation for further reflections, especially in the area of hermeneutic implications of some principles, values, and ther components of social life. They will be primarily the issues of man and his relations in society. These, in turn, can give an impulse for analyzing such principles and values as altruism, reciprocity, gift, relational good.